Resmî Gazete'nin 02.06.2026 tarihli sayısında yayımlanan Anayasa Mahkemesi 2025/178 E., 2026/72 K. sayılı kararı ile 4458 sayılı Gümrük Kanunu'nun 241. maddesinin birinci fıkrasında yer alan "ikincil düzenlemelerle getirilen hükümlere aykırı hareket edenler" ibaresini Anayasa'ya aykırı bularak iptal etmiştir.
- Bilindiği üzere gümrük ve dış ticaret işlemleri yalnızca kanunlarla değil; yönetmelikler, tebliğler, genelgeler ve dağıtımlı yazılar gibi çok sayıda ikincil düzenleme ile yürütülmektedir. Uygulamada ise bu düzenlemelere aykırılık halinde Gümrük Kanunu'nun 241. maddesi kapsamında usulsüzlük cezası uygulanmaktaydı.
- Anayasa Mahkemesi, suç ve cezaların ancak kanunla düzenlenebileceğine ilişkin anayasal ilkeye dayanarak, idarenin ikincil düzenlemelerle belirlediği yükümlülüklere aykırılığın doğrudan usulsüzlük cezasına konu edilmesine imkân veren kanun hükmünü iptal etmiştir. Bu kararındaki en önemli gerekçe de suç konusunun ve yaptırımının kanunla yasama organınca belirlenmesi, gerektiği, aksi halde mevcut durumda olduğu gibi ikincil düzenlemelerle suç ve yaptırımların belirlenmesinin idareye bu yetkinin devredilmesi anlamına geleceğidir.
- Kararın en önemli sonuçlarından biri, uygulamada sıklıkla karşılaşılan beyanname doldurma hatalarına bağlı usulsüzlük cezaları bakımından ortaya çıkabilecektir. Zira Gümrük Yönetmeliği'nin 584. maddesi uyarınca, yönetmeliğin ek-82’sinde belirtilen hallerde usulsüzlük cezası uygulanmaktadır. Bu ek-82’de belirtilen hallerden biri de beyannamenin yönetmeliğin ek-14’ünde yer alan Gümrük Beyannamesi Doldurma Kılavuzu'na uygun düzenlenmemesi halidir. Bu hallerde yönetmeliğe dayanılarak Gümrük Kanunu'nun 241. maddesine göre usulsüzlük cezası uygulanmaktaydı. Söz konusu yükümlülük ve yaptırımın dayanağı yönetmelik yani ikincil düzenleme niteliğinde olduğundan, Anayasa Mahkemesi'nin iptal kararı sonrasında bu tür cezaların uygulanmasının mümkün olmayacağı değerlendirilmektedir.
- Ancak, önümüzdeki dönemde kanun koyucunun, Anayasa Mahkemesi'nin işaret ettiği şekilde suç ve cezaların kanuniliği ilkesine uygun yeni bir yasal düzenleme yapması muhtemel görünmektedir.
- Bununla birlikte, Anayasa Mahkemesi kararlarının geriye yürümezliği ilkesi gereği, geçmişte bu hükme dayanılarak verilmiş ve kesinleşmiş usulsüzlük cezaları bakımından kural olarak herhangi bir değişiklik söz konusu olmayacaktır. Ancak idari itiraz veya yargı süreci devam eden, henüz kesinleşmemiş işlemler bakımından kararın önemli etkiler doğurması beklenmektedir.
- Sonuç olarak Anayasa Mahkemesi, bu kararıyla gümrük idaresinin uzun yıllardır benimsediği bir uygulamanın anayasal sınırlarını ortaya koymuş; idarenin düzenleme yetkisinin sınırsız olmadığını ve idari yaptırımların ancak kanuni dayanakla uygulanabileceğini bir kez daha vurgulamıştır.
Söz konusu AYM kararı için tıklayınız.